Celiakia jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną wywoływaną przez gluten u osób z odpowiednią predyspozycją genetyczną. Kontakt z glutenem prowadzi do reakcji układu odpornościowego i uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego, co może zaburzać wchłanianie składników odżywczych.
Gluten występuje między innymi w pszenicy, życie i jęczmieniu. Choroba może zostać rozpoznana zarówno u dziecka, jak i u osoby dorosłej. Nie jest to alergia pokarmowa i nie należy jej utożsamiać z każdą dolegliwością pojawiającą się po zjedzeniu produktów zbożowych.
Celiakia co to jest w praktyce? To choroba wymagająca trwałego przestrzegania diety bezglutenowej po potwierdzeniu rozpoznania, ponieważ nawet niewielkie ilości glutenu mogą podtrzymywać reakcję immunologiczną.
Objawy są bardzo zróżnicowane. Mogą obejmować przewlekłą biegunkę, wzdęcia, bóle brzucha, zaparcia, nudności, utratę masy ciała oraz nieprawidłowe stolce. U części osób dolegliwości jelitowe są niewielkie albo prawie nie występują.
Celiakia może ujawniać się poza przewodem pokarmowym. Możliwe są niedokrwistość z niedoboru żelaza, przewlekłe zmęczenie, bóle kostne, obniżona gęstość kości, afty w jamie ustnej, zaburzenia neurologiczne czy problemy związane z płodnością.
U dzieci zwraca uwagę również zahamowanie wzrastania, trudności z prawidłowym przybieraniem na wadze oraz opóźnienie dojrzewania.
Nieleczona celiakia może prowadzić do niedoborów żywieniowych i powikłań wynikających z przewlekłego uszkodzenia jelita. Mogą pojawić się niedokrwistość, niedobory witamin i składników mineralnych, osteopenia lub osteoporoza oraz problemy z prawidłowym wzrastaniem u dzieci.
Długotrwała aktywna choroba wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem niektórych rzadkich powikłań jelitowych. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z celiakią rozwinie poważne następstwa.
Po prawidłowym rozpoznaniu i skutecznym stosowaniu diety bezglutenowej błona śluzowa jelita może się regenerować, a ryzyko wielu powikłań się zmniejsza.
Pierwszym etapem są zazwyczaj badania krwi w kierunku charakterystycznych przeciwciał. Najczęściej oznacza się przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej w klasie IgA wraz z całkowitym IgA. W określonych sytuacjach wykorzystuje się także inne przeciwciała.
U wielu pacjentów rozpoznanie wymaga oceny błony śluzowej jelita cienkiego na podstawie wycinków pobranych podczas gastroskopii. Zakres diagnostyki zależy od wieku, wyników serologicznych i aktualnych zaleceń.
Ważne jest, aby przed zakończeniem diagnostyki nie rozpoczynać samodzielnie diety bezglutenowej. Ograniczenie glutenu może obniżyć stężenie przeciwciał i poprawić obraz jelita, przez co potwierdzenie choroby staje się trudniejsze.
Badania HLA DQ2 i HLA DQ8 mogą być pomocne w określonych sytuacjach. Brak związanych z celiakią wariantów genetycznych sprawia, że choroba jest bardzo mało prawdopodobna.
Sama obecność HLA DQ2 lub DQ8 nie potwierdza jednak celiakii. Takie warianty ma znacznie więcej osób niż rzeczywiście choruje.
Test genetyczny jest więc przede wszystkim przydatny do wykluczania choroby w wybranych przypadkach, a nie jako samodzielny test potwierdzający rozpoznanie.
W celiakii gluten uruchamia proces autoimmunologiczny prowadzący do uszkodzenia jelita cienkiego. Alergia na pszenicę jest natomiast reakcją alergiczną na określone białka pszenicy i może przebiegać z pokrzywką, obrzękiem, objawami oddechowymi albo dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego.
Mechanizm obu chorób jest inny, dlatego różni się także diagnostyka i sposób postępowania.
Nie każda osoba reagująca źle na pieczywo ma celiakię. Również dodatni wynik testu alergicznego nie oznacza rozpoznania celiakii.
Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten lub pszenicę jest rozpoznawana u osób, które odczuwają dolegliwości po określonych produktach, ale nie spełniają kryteriów celiakii ani alergii na pszenicę.
Objawy mogą być podobne, na przykład wzdęcia, ból brzucha, biegunka, zmęczenie czy uczucie mgły poznawczej. Nie występuje jednak typowy dla celiakii mechanizm autoimmunologicznego uszkodzenia kosmków jelitowych.
Dlatego przed wyeliminowaniem glutenu na stałe warto przeprowadzić diagnostykę celiakii, szczególnie jeśli występują niedobory, chudnięcie lub obciążony wywiad rodzinny.
Nie ma obecnie leczenia, które pozwalałoby osobie z celiakią bezpiecznie wrócić do zwykłej diety zawierającej gluten. Podstawą postępowania jest ścisła dieta bezglutenowa.
Po jej rozpoczęciu objawy często ustępują, a jelito stopniowo się regeneruje. Tempo poprawy jest indywidualne. Konieczne bywa również uzupełnianie niedoborów, jeśli występowały przed rozpoznaniem.
Dieta powinna być dobrze zbilansowana, a nie ograniczać się jedynie do zastąpienia zwykłego pieczywa produktami oznaczonymi jako bezglutenowe.
Diagnostykę warto rozważyć nie tylko przy przewlekłych dolegliwościach jelitowych. Istotnym wskazaniem może być niewyjaśniona niedokrwistość z niedoboru żelaza, niedobory żywieniowe, osteopenia, zaburzenia wzrastania albo nawracające dolegliwości, których przyczyna pozostaje niejasna.
Większe ryzyko mają również krewni pierwszego stopnia osób z celiakią oraz pacjenci z niektórymi chorobami autoimmunologicznymi, na przykład cukrzycą typu 1.
Decyzję o badaniach najlepiej podjąć przed przejściem na dietę bezglutenową, ponieważ prawidłowa diagnostyka wymaga zwykle obecności glutenu w diecie.
Nie ma potrzeby eliminowania glutenu przez osobę zdrową tylko dlatego, że dieta bezglutenowa jest popularna. Źle zaplanowana eliminacja może prowadzić do mniejszej podaży błonnika, witamin z grupy B i niektórych składników mineralnych.
U osoby z celiakią ścisła dieta bezglutenowa jest leczeniem. U osoby bez rozpoznania sens eliminacji zależy od rzeczywistej przyczyny dolegliwości.
Samodzielne odstawienie glutenu przed badaniami może również utrudnić późniejsze potwierdzenie lub wykluczenie celiakii.
Czy celiakia może pojawić się dopiero u dorosłego?
Tak. Choroba może zostać rozpoznana w każdym wieku, również u osoby, która wcześniej jadła gluten bez wyraźnych dolegliwości.
Czy przed badaniem na celiakię trzeba jeść gluten?
Tak, zazwyczaj diagnostyka serologiczna powinna być wykonywana podczas diety zawierającej gluten. Samodzielne odstawienie glutenu może zaburzyć wyniki.
Czy celiakia zawsze powoduje biegunkę?
Nie. U wielu osób dominują objawy pozajelitowe lub inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
Czy celiakia i nietolerancja glutenu to to samo?
Nie. Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną z określonymi kryteriami diagnostycznymi. Potoczne określenie nietolerancja glutenu może odnosić się do różnych problemów.
